حق‌تعالى انجام مىپذيرد ، حكايت از كفر مىكند و كسىكه با خداوند لجاجت ورزد و در مقابل حق ايستادگى كند ، موفّق به توبه نخواهد شد ؛ زيرا وقتى حالت عناد و لجاج در وجود كسى مسلّط شود ، مانع از آن است كه از كردهء خود پشيمان گردد و مسلّماً بدون پشيمانى ، توبه محقّق نخواهد شد . بنابراين ، اين‌كه قرآن شريف « جهالت » را در توبه ، شرط فرموده است ، حكايت از يك نكتهء مهمّ اخلاقى دارد و آن ، اين است كه : اگر گناه و نافرمانى از سر عناد و لجاج صورت گرفت ، توبه از آن ممكن نيست و در حقيقت ، چنين انسان گناه‌كارى توبه نمىكند كه توبهء او پذيرفته شود . ب ) تسويف در توبه گاهى ، « تَسويف » در توبه ، يعنى به آينده واگذار كردن و بىاعتنايى به گناه و فراموشى آن ، جاى پشيمانى را در وجود انسان مىگيرد و مانع از پديد آمدن حالت توبه مىشود . در چنين وضعى معلوم است كه اين انسان ، خود را گناه‌كار نمىداند تا توبه كند . پس اينكه قرآن شريف « فوريت » و « عدم تأخير » را در توبه شرط دانسته ، باز هم حاوى يك نكتهء بااهميت اخلاقى است و آن اين‌كه : بىاعتنايى به گناه ، موجب عادت انسان به گناه مىشود و در اثر عادت ، ابهّت گناه از دل مىرود و در نتيجه گناه از ضمير آگاه انسان به ضمير ناآگاه وى منتقل شده و موجب مىگردد تا انسان ، خود را گناهكار نداند و در اين صورت طبيعى است كه توبه هم نمىكند . اين موضوع با ذكر يك مثال ، قدرى روشن‌تر مىگردد : زنا ، يك ناهنجارى اخلاقى بزرگ و گناه كبيره‌اى است كه اثرات سوئى براى فرد و اجتماع دارد و نزد مردم ، به‌خصوص متدينان ، بسيار قبيح شمرده مىشود . تا